U senci gustih šuma, na proplancima gde se trava lomi pod jutarnjom rosom i mestima na kojima se priroda i čovek vekovima posmatraju i prepliću, jeleni zauzimaju posebno mesto, ne samo kao životinje iz šumskog sveta, već kao simboli, mitovi, čuvari ravnoteže i svedoci istorije. Dve vrste jelena – aksis ili čital jelen sa Indijskog potkontinenta i evropski jelen lopatar kroz vekove su oblikovale kulture, verovanja i pejzaže u kojima su živele, ali i odnos čoveka prema prirodi. Priča o aksis jelenu, poznatom i kao pegavi jelen, započinje daleko od evropskih šuma, u Indiji, zemlji u kojoj priroda i duhovnost često dišu kao jedno. Čital ima dubok kulturni značaj u indijskoj civilizaciji, on simbolizuje gracioznost, lepotu, mir i duhovnost. Njegov lik pojavljuje se u drevnoj umetnosti, reljefima, književnosti i budističkim pričama. Jedna od najpoznatijih scena vezanih za ovu vrstu jeste Budina prva propoved održana u Parku jelena u Sarnatu, gde su jeleni postali simbol spokojstva, nenasilja i harmonije. U hinduističkoj tradiciji, čital se povezuje sa bogom Krišnom i predstavlja saosećanje i blagost. U folkloru, ovaj pegavi jeleni često ima ulogu učitelja, kroz njegove postupke i sudbine, narodne priče prenose moralne pouke o dobroti, poštenju i svesti. Njihova stalna budnost, sposobnost da u svakom trenutku osete opasnost, služe kao metafora za život u sadašnjem trenutku i svesno postojanje. Njihova šarena dlaka i elegantno kretanje čine ih čestim motivom u indijskoj umetnosti i skulpturi, dok se u hramovima često pojavljuju kao simbol svetosti šuma.

Danas, čital ostaje ikona indijske divljine, ali i snažan podsetnik na delikatnu ravnotežu ekosistema. Kao jedna od glavnih atrakcija nacionalnih parkova Indije, axis ili čital očarava putnike, fotografe i ljubitelje prirode, ali istovremeno podseća na odgovornost čoveka u očuvanju biodiverziteta.

Sa naučne strane, čital (lat. Axis axis), poznat i kao aksis ili pegavi jelen, jedna je od najrasprostranjenijih i najbrojnijih vrsta jelena na Indijskom potkontinentu. Vrstu je prvi put naučno opisao nemački prirodnjak Johan Kristijan Polikarp Erksleben 1777. godine. Njegovo ime potiče od latinske reči koja označava prugu ili traku, aludirajući na karakterističan šareni uzorak krzna.

Reč je o jelenu srednje veličine, poznatom po izuzetnoj okretnosti i lepoti. Dlaka im je riđe boje, sa belim stomakom, bedrima i donjom stranom repa, a kod mužjaka je boja obično tamnija. Samo mužjaci imaju rogove, duge, tanke i trokrake, koji mogu dostići dužinu i do jednog metra, a svake godine se odbacuju i ponovo rastu.

– Aksis jeleni jesu jeleni srednje veličine koji visinu u ramenima imaju do 100 cm kada su u pitanju mužjaci, dok su ženke oko 75 cm, a dužina tela je oko 1,7 metara. Mužjaci mogu biti teški do 110 kg, dok su ženke najčešće do 45. Boja dlake im je riđa i imaju belu boju na stomaku, bedrima, i ispod repa, a sama riđa boja obično je kod mužjaka tamnija nego kod ženki. Mužjaci imaju rogove koji dostiže dužinu do jednog metra i naravno razlikuju se od rogova jelena lopatara pošto su grane njihovih rogova duge i tanke – objašnjava nam Jelena Toljagić, muzejski edukator i koordinator promotivnih aktivnosti Zoološkog vrta Palić.

Prirodni areal aksis jelena obuhvata Indiju, Nepal, Butan, Bangladeš i Šri Lanku, ali su ljudi ovu vrstu preneli i na druge kontinente. Danas divlje populacije postoje u Australiji, Sjedinjenim Američkim Državama, naročito u Teksasu i na Havajima, kao i na Andamanskim ostrvima. Najradije nastanjuju suve i vlažne listopadne šume, travnjake i uvek su u blizini izvora vode.

Kako nam Jelena priča, Aksis jeleni su izrazito društvene životinje. Žive u krdima koja mogu brojati i do stotinu jedinki, iako su manja krda češća. U njima vlada matrijarhat – ženke sa mladima čine jezgro stada. Mužjaci se ponašaju različito u zavisnosti od polne zrelosti, polno aktivni prate krda ženki tokom cele godine, dok se mlađi i polno neaktivni okupljaju u takozvana „momačka krda“.

– Ženke imaju period trudnoće koji traje 7,5 meseci, obično rađaju dva laneta, ali nekada može da bude jedno pa čak i do tri. Kada je ženka napunila godinu i po dana prvi put može da ostane gravidna, dok će mužijaci svoju polnu zrelost imati tek sa tri godine – navodi Toljagić.

Ishrana aksis jelena zasnovana je na različitik biljakma – trave, lišće, plodovi, izdanci, pa čak i plodovi koje obaraju majmuni na tlo, sa kojima često dele prostor. Ipak, u prirodnom lancu ishrane, oni su omiljena meta velikih predatora.

Čitali služe kao važna vrsta plena u indijskim ekosistemima i centralni su za lanac ishrane. Predatori su im tigrovi, leopardi i divlji psi (dholi) koji ih najradije love. Krokodili povremeno takođe love aksis jelene, kada se jedinke nađu u blizini vodenih pocršina. Mladi jeleni su ranjivi na šakale i grabljivice. Čitali se oslanjaju na oštra čula i budnost grupe. Kada osete opasnost, zamrznu se, podignu repove i oglase se glasnim pozivima za uzbunu pre nego što pobegnu brzim, visokim skokovima.

Pretnje im predstavlja i gubitak staništa, jer krčenje šuma i fragmentacija šuma smanjuju dostupne pašnjake. pretnja je i krivolov radi mesa, kože i rogova. Uprkos ovim pritiscima, prilagodljivost čitala i njegova široka rasprostranjenost pomogli su mu da održi stabilnu populaciju.

Čital igra ključnu ekološku ulogu u šumskim ekosistemima. Kao primarni pasači, oni pomažu u regulisanju rasta trave i održavanju ravnoteže vegetacije. Njihovo ponašanje u ishrani pomaže rasipanju semena, olakšavajući regeneraciju šuma. Oni služe kao primarni plen za velike mesoždere, podržavajući opstanak tigrova, leoparda i drugih predatora. Njihov izmet doprinosi ciklusu hranljivih materija i podržava biodiverzitet insekata. Čital tako deluje kao ključna vrsta, održavajući trofičku ravnotežu u svom staništu.

Uprkos pritiscima poput gubitka staništa i krivolova, aksis jelen se zahvaljujući prilagodljivosti i širokoj rasprostranjenosti nalazi na Crvenoj listi IUCN-a u kategoriji „najmanja zabrinutost“.

Sa druge strane sveta, evropski jelen lopatar (Lat. Dama dama) nosi sasvim drugačiju, ali jednako slojevitu priču. Njegov kulturni put vodi od svetih životinja povezanih sa grčkim i rimskim boginjama lova, Artemidom i Dijanom, preko simbola elitne moći i prestiža u srednjovekovnim jelenskim parkovima, pa sve do današnjih slobodnoživećih populacija širom Evrope.

Rimljani su lopatare preneli iz mediteranskog područja u Britaniju, gde su ih držali u ograđenim prostorima – vivarijumima. Nakon propasti Rimskog carstva, populacije su nestale, da bi ih Normani ponovo uveli u 11. veku. Vekovima su ovi jeleni bili simbol vlasništva nad zemljom, lovačke veštine i moći aristokratije. Tek kasnije, bekstvom iz zapuštenih parkova, postali su deo otvorene prirode.

Lopatar je srednje veliki jelen, prepoznatljiv po svojim dlanovitim rogovima koje imaju samo mužjaci. Odrasli mužjaci mogu dostići dužinu tela do 160 centimetara, visinu u ramenima do 95 i težinu i do 100 kilograma, dok su ženke znatno lakše. Dlaka im varira – od kestenjaste sa belim tačkama, preko tamnosmeđe i gotovo crne, pa sve do bele. Uobičajena je tamnožuta – smeđa, sa belim mrljama na bokovima i belom mrljom na zadnjici obrubljenom crnom granicom u obliku potkovice. Krzno tokom zime prelazi u opšte sivu boju. Menil je svetlija boja sa belim tačkama tokom cele godine gde je oblik potkovice u boji karamele, na sapima. Melanistički je crn, skoro potpuno crn ili čokoladne boje, a postoji i bela do bledo peščano-siva varijacija, koja sa godinama postaje sve svetlija, ali ne predstavlja pojavu albinizma.

– Jelen lopatar je sisar iz reda pakara i spada u porodicu jelena. Jeleni lopatari ime su dobili po svojim karakterističnim rogovima koji se šire i imaju izgled lopate i koji mogu biti teški do čak 5 kg. Njih imaju samo mužjaci, a kada se završi sezona parenja rogovi otpadaju – objašnjava nam edukatorka Zoološkog vrta Palić.

Lopatar je izuzetno prilagodljiva vrsta koja nastanjuje šume, žbunja, livade, pašnjake i plantaže. Nije ugrožen, ali zbog brojnosti često dolazi u sukob sa poljoprivrednicima. Ipak, u mnogim krajevima predstavlja važan deo lovne privrede i parkovske estetike.

– Jelen lopatar ima telo koje je ovalno, izduženo, imaju dosta kratak vrat i vitke noge. Ove životinje imaju 32 zuba, ali nemaju očnjake. Svoj potpuni odrasli izled dobijaju tek u šestoj godini života, a životni vek im je od 20 do 25 godina. Mužijaci svoje rogove krajem septembra i početkom oktobra čiste od kožne navlake i tada oni dobijaju svoju punu lepotu. Što se tiče parenja i načina života, ženke i mladi formiraju krda, a mužijaci im se pridružuju samo u jesen kada je vreme za parenje. Oni su što se aktivnosti tiče mnogo više aktivniji u sumrak i pred zoru. Ishrana jeste putem trave lišča, žitarica, mogu da jedu žireve, gljive i koru drveta – kaže naša sagovornica i dalje objašnjava da se parenje jelena lopatara dešava od septembra do novembra, tok trudnoća traje osam meseci.

Ženka na svet najčešće donosi do dva mladunčeta. Prilikom parenja imamo dominantnog mužjaka koji kada se izbori za dominaciju, pari se sa svim ženkama u krdu. Mladunci se rađaju u proleće i po rođenju dugi su svega 30 cm i teški 4,5 kg.

Jelen lopatar je autohtona vrsta u Turskoj, ali se nalazi i u drugim državama Balkana, kontinentalnoj Italiji i u većem delu Evrope mada ga sad može biti i u Južnoj i Severnoj Americi, Australiji i Južnoj Africi. Zbog velikog broja ovih životinja on se ne smatar ugriženom vrstom.

U Srbiji se najveći deo populacije nalazi u ograđenim lovištima, a među najpoznatijim odgajalištima su područja oko Subotice, Fruške gore, Avale, Negotina i Karađorđeva.

Jeleni lopatari su aktivni tokom celog perioda od 24 sata, ali koriste otvorene prostore tokom noćnih sati. Vrhunac aktivnosti je u zoru i sumrak, a veći deo dana provode „ležeći“, odnosno ležu da preživaju između obroka. Šteta nastala grickanjem izdanaka drveća i poljoprivrednih useva dovodi jelene lopatare u sukob sa poljoprivrednicima i šumarima, a njihova sposobnost da postignu veoma visoku gustinu može dovesti do visokog lokalnog nivoa štete. Nasuprot tome, mnoga seoska i šumska imanja mogu ostvariti značajan prihod od rekreativnog lova, ako za to steknu sve potrebne dozvole.

Prema rečima Jelene Toljagić, u Zoološkom vrtu Palić, ove dve vrste danas dele prostor na kraju metalnog mosta pasarele, u velikom ispustu podeljenom vodom, zajedno sa podolskim govedima. Trenutno se u vrtu nalazi 17 jelena lopatara – četiri mužjaka, osam odraslih ženki i pet mladunaca – kao i 12 aksis jelena, od kojih su dva mužjaka, šest odraslih ženki i četiri mladunca. Aksis jeleni stigli su 2023. godine iz Zoološkog vrta u Segedinu, dok su lopatari pristigli 2020. godine iz ZOO vrta Miki iz Koluta i sa zaštićenog područja u okolini Kraljeva, a deo današnje populacije nastao je i razmnožavanjem u samom vrtu.

Na tom prostoru, daleko od indijskih parkova i evropskih šuma, aksis i lopatar stoje kao živi podsetnici da priroda nema granice kakve ljudi crtaju. Njihove priče – ispisane mitovima, istorijom i biologijom – spajaju kontinente i vekove, podsećajući nas da u svakom pogledu jelena, bilo pegavog ili dlanorogog, postoji priča o ravnoteži koju smo dužni da čuvamo.

Aksis i jelen lopatar, iako potiču sa različitih kontinenata i nose različite kulturne i istorijske priče, imaju zajedničku ulogu – oni su pokazatelji zdravlja ekosistema u kojima žive. Njihovo prisustvo govori o ravnoteži između šuma, travnjaka i vode, ali i o sposobnosti prirode da opstane uz odgovorno upravljanje čoveka. Očuvanjem ovih vrsta ne štitimo samo jedinke, već čitave lance ishrane, staništa i priče koje su se vekovima prenosile kroz mitove, umetnost i nauku. U vremenu ubrzanih promena, jeleni nas podsećaju da je suživot sa prirodom moguć samo ako njenu vrednost prepoznamo i čuvamo – tiho, strpljivo i dugoročno.

foto:/Zoo vrt Palić/LovaLova portal