U okviru rubrike „Predmet meseca“, Gradski muzej u Subotici predstavlja izuzetno vredan eksponat iz svoje prirodnjačke zbirke – kućicu puža bačvaša (Tonna galea), koja svojim izgledom i pričom osvetljava složen i fascinantan svet morskih organizama.

Ovaj primerak, zaveden pod inventarskim brojem 1071 u Prirodnjačkom odeljenju, prikupljen je 1986. godine na području Kornata, a u muzej je dospeo kao deo bogate kolekcije morskih organizama. Kolekciju su muzeju poklonile Agota Bence, Laura Marton Bence i Gabrijela Medan, dok ju je tokom godina sakupljao Subotičanin Laslo Bence, diplomirani inženjer elektrotehnike i strastveni ronilac, istražujući podvodni svet hrvatskog primorja.

Puževi bačvaši ubrajaju se među najveće i najupečatljivije vrste Jadranskog mora. Odrasle jedinke dostižu dužinu kućice između 15 i 30 centimetara, visinu do 25 centimetara, dok im se težina kreće od 200 do 500 grama. Pripadaju porodici Tonnidae, a ime su dobili po karakterističnom obliku kućice koja podseća na vinsku bačvu.

Kućica ovog puža je tamno žućkaste boje, izrazito velika, ali i neobično tanka i krhka, što mu omogućava da, uprkos dimenzijama, ostane relativno lagan i pokretan. Ta osobina predstavlja važnu prednost u pokušajima da izbegne brojne predatore. Telo puža, bele boje sa crnim pegama, krije još jednu retkost, prilikom kretanja po morskom dnu, njegovo stopalo emituje bioluminiscentnu zeleno-belu svetlost, što je izuzetno neuobičajena pojava među puževima.

Iako je najpoznatiji kao stanovnik Mediterana, puž bačvaš naseljava i Atlantik i Karibe. U Jadranu se najčešće sreće u srednjedalmatinskim zalivima, na dubinama od 10 do 150 metara, gde preferira muljevita i peskovita dna. Uglavnom živi samotnjački, iako se povremeno može naći i u manjim grupama.

Njegova ishrana i način lova dodatno svedoče o prilagodljivosti i efikasnosti u surovom morskom ekosistemu. Hrani se bodljokošcima poput morskih krastavaca i ježeva, kao i drugim mekušcima. Plen pronalazi pomoću hemijskih i taktilnih signala, a zatim koristi neobičnu strategiju – iz pljuvačnih žlezda izbacuje mešavinu asparaginske i sumporne kiseline koja parališe i omekšava plen. Nakon toga ga guta i dodatno razlaže snažnim digestivnim kiselinama.

Razmnožavanje ove vrste vezano je za topliji deo godine. Sezona parenja u Jadranu traje od jula do oktobra, kada su temperatura mora i dostupnost hrane najpovoljniji. Ženka polaže jaja u dugačkim želatinoznim trakama pričvršćenim za morsko dno, u kojima se može naći između 4.000 i 8.000 jaja. Nakon izleganja, larve – poznate kao veliger – slobodno plivaju i hrane se planktonom, da bi se kasnije spustile na dno gde nastavljaju razvoj. Životni vek puža bačvaša procenjuje se na između pet i deset godina, dok polnu zrelost dostiže nakon dve do četiri godine.

Uprkos svojim adaptacijama, ovaj puž ima brojne prirodne neprijatelje. Među njima su grabljive ribe, hobotnice, rakovi, ali i drugi morski puževi, naročito iz porodice Muricidae. Oni napadaju tako što hemijski omekšavaju ljušturu sumpornom kiselinom, a zatim je mehanički buše radulom – specifičnim nazubljenim jezikom. Upravo takav trag, rupa na kućici, vidljiv je i na eksponatu koji čuva Gradski muzej, što ukazuje da je primerak najverovatnije pronađen kao prazna ljuštura nakon napada predatora.

Pored prirodnih opasnosti, značajnu pretnju ovoj vrsti predstavlja i čovek. Atraktivna kućica učinila je puža bačvaša čestim predmetom sakupljanja i prodaje kao suvenira, što je dovelo do smanjenja njegove populacije. Zbog toga je još 1994. godine proglašen strogo zaštićenom vrstom, a njegovo sakupljanje, lov i eksploatacija danas su zakonom zabranjeni.

Izloženi eksponat u Gradskom muzeju Subotica tako ne predstavlja samo estetski zanimljiv predmet, već i važan podsetnik na krhkost morskih ekosistema i potrebu za njihovom zaštitom.

foto:/Slađana Aleksić