Postoje životinje koje čovek posmatra sa divljenjem, postoje one koje bude strahopoštovanje, a postoje i one koje svojim gotovo nestvarnim izgledom prevazilaze granice običnog zoološkog interesovanja, ulazeći duboko u prostor kolektivne mašte, simbolike i kulturnog pamćenja. Među njima, nedodirljivo visoko, kao da i doslovno i metaforički nadvisuje ostatak životinjskog sveta, stoji žirafa, tihi gorostas afričkih savana, „nežni šetač“ čija je silueta hiljadama godina fascinirala civilizacije, od drevnih nomadskih naroda Sahare, preko faraonskog Egipta i careva dinastije Ming, pa sve do evropskih kraljevskih dvorova, gde je njeno prisustvo izazivalo ne samo čuđenje, već čitave kulturne i modne revolucije. Priča o žirafama ne počinje u modernim zoološkim vrtovima, niti u savremenim dokumentarnim filmovima, već mnogo dublje u pesku vremena, u epohama kada je današnja Sahara bila bujna, zelena oaza, a čovek tek učio da kroz crteže na stenama ostavlja trag svog divljenja svetu koji ga okružuje. Upravo među najstarijim petroglifima, starim više od sedam hiljada godina, pronalazimo veličanstvene prikaze žirafa, među kojima se posebno izdvajaju čuvene Dabuske žirafe u Nigeru, dva grandiozna reljefa prirodne veličine, uklesana sa gotovo zapanjujućom preciznošću, kao dokaz da su još drevni nomadski narodi ovu životinju posmatrali kao biće povezano sa vodom, kišom i prirodnim poretkom sveta.

U mitologiji naroda San iz južne Afrike, žirafa nije bila tek životinja iz okruženja, već sveta pojava, posrednik između zemlje i neba, simbol isceljenja i plodnosti, toliko duboko utkana u duhovni život zajednice da se u njenu čast izvodio i poseban „ples žirafe“, ritual kojim su se prizivali kiša i blagostanje, dok su vekovima kasnije egipatski vladari u njenoj visini videli proročansku osobinu, nazivajući je „sr“, što znači predskazati ili proricati, verujući da biće koje vidi dalje od drugih zaista naslućuje ono što ostalima ostaje skriveno. Kako su se trgovački putevi širili, rasla je i diplomatska moć ove neobične životinje, pa je žirafa postajala vrhunski dar kojim su vladari demonstrirali bogatstvo, političku moć i povezanost sa dalekim svetovima. Ovakav običaj svoj vrhunac je doživelo 1414. godine kada je kineski moreplovac Čeng He sa istočne obale Afrike doveo jednu žirafu na dvor cara Jonglea, gde je odmah poistovećena sa mitskim „Kilikom“, legendarnim stvorenjem čije pojavljivanje nagoveštava mudru i pravednu vladavinu. Ipak, malo koja epizoda iz istorije o žirafama govori tako snažno o ljudskoj fascinaciji kao priča o Zarafi, žirafi koja je u 19. veku iz temelja uzdrmala francusko društvo i postala svojevrsna zvezda tadašnje Evrope.

Godine 1826, u trenutku političkih tenzija između Egipta i Francuske, Muhamed Ali-paša odlučio je da francuskom kralju Karlu X pošalje poklon kakav Evropa nije videla više od tri veka, živu žirafu. Uhvaćena kao mladunče na ravnicama današnjeg Sudana, ova mlada ženka prešla je hiljade kilometara niz Nil, praćena sa tri krave koje su joj svakodnevno obezbeđivale čak 25 litara mleka, da bi po dolasku u Marsej izazvala senzaciju kakva do tada nije viđena. Prava avantura usledila je kada je odlučeno da delikatna životinja ne može da bude prevezena teškim zimskim drumovima, već da do Pariza mora pešice, pa je tako u proleće 1827. godine otpočela gotovo nestvarna povorka duga 900 kilometara, predvođena čuvenim prirodnjakom Etjenom Žofroa Sen-Ilerom. Ogrnuta specijalno izrađenim vodootpornim plaštom, sa kožnim cipelama na nogama i dekorisanom kapuljačom sa kraljevskim grbom Francuske, Zarafa je tokom 41 dana hodala ka Parizu, dok su desetine hiljada ljudi izlazile na puteve samo da bi ugledale „kraljevsku životinju“. Kada je 30. juna stigla u Pariz i predstavljena kralju, grad je zahvatila potpuna „žirafomanija“. Više od 600.000 ljudi čekalo je u redovima da vidi veličanstvenu Zarafu, modne kuće počele su da kreiraju tkanine inspirisane njenim šarama, aristokratkinje su podizale kosu u visoke konstrukcije nalik njenom vratu, a nijansa peskasto žute boje postala je poznata kao „žirafna žuta“. Iza sve te istorijske fascinacije stoji biološko čudo koje ni danas ne prestaje da zadivljuje naučnike.

Kako objašnjava muzejski edukator i koordinator promotivnih aktivnosti Zoološkog vrta Palić, Jelena Toljagić, žirafe su afrički sisari iz reda papkara, prepoznatljive po parnom broju prstiju, a ujedno i najviše kopnene životinje na planeti.

– Žirafe (lat. Giraffa camelopardalis) su najviše kopnene životinje, pri čemu mužjaci mogu biti visoki do 5,5 metara, dok su ženke nešto niže, visoke do 4,5 metara. Mužjaci su i krupniji od ženki i teže oko 1.400 kilograma. Njihov najbliži rođak je okapi, a ne postoje dve žirafe sa istim rasporedom šara, baš kao što ne postoje dva ista otiska prsta – ističe Toljagić.

Uprkos raširenom verovanju da njihov vrat sadrži desetine dodatnih pršljenova, žirafe, baš kao i čovek, imaju svega sedam vratnih pršljenova, ali je svaki od njih dug i do 28 centimetara, zbog čega vrat dostiže dužinu od gotovo dva metra.

– Jedan vratni pršljen kod žirafe velik je oko 28 centimetara, dok kod čoveka iznosi svega između 2,5 i 3 centimetra – objašnjava Jelena Toljagić i dodaje da njihova fiziologija predstavlja remek-delo evolutivnog inženjerstva.

Srce teško oko 11 kilograma, gotovo pedeset puta veće od ljudskog, pumpa između 60 i 75 litara krvi u minuti, stvarajući krvni pritisak dvostruko viši od ljudskog kako bi kiseonik stigao do mozga udaljenog gotovo dva metra.

Kako nam edukatorka navodi, žirafa mora da udahne oko 20 puta u minuti da bi obezbedila dovoljno kiseonika, dok je kod čoveka normalno do 12 udisaja. Jednako fascinantan je i njihov jezik, dugačak do 45 centimetara, tamnoplave boje i prekriven gustom, lepljivom pljuvačkom koja omogućava bezbedno konzumiranje trnovitih grana akacije.

– Žirafe imaju jezik koji je dugačak i lepljiv, a njegova tamnoplava boja predstavlja zaštitu od sunca. Ni san kod žirafa nije običan. Žirafa spava svega 10 minuta do pola sata dnevno, i to u veoma kratkim dremkama tokom kojih tone u dubok san – objašnjava naša sagovornica, uz napomenu da, iako trenutno nisu deo kolekcije vrta, žirafe i dalje čine jednu od tema o kojima se priča u edukativnim programima palićkog ZOO vrta.

Kako dalje objašnjava, iako deluju spokojno i gotovo krhko, žirafe raspolažu jednom od najsnažnijih odbrambenih mehanika u životinjskom svetu. Njihov udarac papkom može razviti silu dovoljnu da usmrti odraslog lava, dok se mužjaci međusobno bore udarcima vratovima i rogovima u složenim hijerarhijskim duelima. Papak odrasle žirafe može da generiše silu od čak 140 kg/cm². Ova silovita snaga i težak papak prečnika oko 30 centimetara dovoljni su da jednim udarcem polome kosti ili usmrte i odraslog mužjaka lava, a za razliku od kopitara, žirafa može da šutira u svim pravcima, napred, nazad i u stranu, što je čini izuzetno opasnom. Žirafe udarcima nogu ciljaju glavu protivnika, dok udarcima rogova gađaju stomak drugih suparnika kao najosetljiviji deo tela. Predatori, svesni ove činjenice, skoro nikada ne napadaju žirafu sa zadnje strane, već pokušavaju da je sruše napadom na vrat ili bokove.

Govoreći o njihovom socijalnom životu, Jelena dodaje da ženke žive u grupama, trudnoća traje čak 15 meseci, mladunče se rađa visoko oko 1,8 metara i teško približno 100 kilograma, a već nakon nekoliko sati može da trči. Kada već pominjemo trčanje, treba napomenuti da su žirafe izuzetni sprinteri. U punom galopu, žirafa može da razvije brzinu od 56 do 64 km/h na kratkim distancama, odnosno da parira bilo kom trkačkom konju. Jedinstveni, „kamilji“ hod kojim šeta, menja se kada životinja pređe u galop, tada istovremeno izbacuje zadnje noge napred i spolja, postavljajući ih ispred prednjih nogu. Tokom trčanja, žirafa snažno pomera i vrat napred-nazad. Ovaj pokret deluje kao klatno i omogućava joj da zadrži ravnotežu i ritam. Zahvaljujući ekstremno dugim nogama, samo jedan  korak žirafe u trku može da pokrije razdaljinu od 4,5 do 5 metara.

Životni vek žirafa u divljini iznosi između 20 i 25 godina, dok u zatočeništvu mogu živeti i do 28 godina, pri čemu dnevno pojedu najmanje 63 kilograma hrane i popiju oko 30 litara vode, što zbog specifičnog položaja tela prilikom saginjanja predstavlja pravu biomehaničku akrobaciju.

Posebnu emotivnu i dokumentarnu dubinu ovoj priči daje sećanje na žirafe koje su decenijama bile među najprepoznatljivijim stanovnicima Zoološkog vrta Palić, a čije su visoke siluete, gotovo nestvarne na horizontu pitome ravnice uz obalu jezera, za mnoge generacije posetilaca predstavljale prvi susret sa afričkom savanom i prvu istinsku spoznaju o tome koliko priroda ume da bude maštovita u svojim najuzvišenijim kreacijama. O njihovom prisustvu, značaju i tragovima koje su ostavile u kolektivnom sećanju govori biolog Zoološkog vrta Palić, Anđelija Stokin, podsećajući da je još od osnivanja vrta 1950. godine postojala jasna ideja da se posetiocima severa Bačke približi životinjski svet sa svih kontinenata, a upravo su žirafe, svojom dostojanstvenom pojavom i gotovo nestvarnom elegancijom, vrlo brzo postale jedan od njegovih najupečatljivijih simbola.

Kako objašnjava, kroz kolekciju Zoološkog vrta Palić prošlo je nekoliko jedinki baringo žirafa (Giraffa camelopardalis rothschildi), jedne od najređih i najugroženijih podvrsta na svetu, a svaka od njih bila je deo međunarodnog sistema evidencije Species360 i vođena u ZIMS bazi podataka, što je potvrda ozbiljne međunarodne saradnje zooloških vrtova na očuvanju ove vrste. Prva velika dama palićke kolekcije bila je ženka označena kao „GIRAFFA002“, rođena 25. marta 2001. godine u zoološkom vrtu u nemačkom Šveginu, odakle je na Palić stigla već naredne godine, kao deo međunarodne razmene među evropskim zoološkim vrtovima. Njeno prisustvo gotovo čitavu deceniju obeležilo je svakodnevicu vrta. Posetioci je pamte po neobičnoj smirenosti i radoznalosti, po načinu na koji bi prilazila ogradi svog ispusta i sa visine posmatrala prolaznike, kao da sa tih nekoliko dodatnih metara zaista vidi nešto što ljudskom oku ostaje skriveno. Uginula je 5. marta 2012. godine, neposredno pred svoj jedanaesti rođendan, ostavljajući prazninu koju su osećali i zaposleni i brojni verni posetioci. Nakon nje, na Palić stiže mužjak Nick, rođen 5. novembra 2003. godine u čuvenom zoološkom vrtu Dvur Kralove u Češkoj, jednom od najznačajnijih evropskih centara za uzgoj afričkih životinja. Nick je bio sasvim drugačijeg temperamenta. Dok je njegova prethodnica plenila tihom staloženošću, on je bio življi, energičniji, gotovo dečački radoznao, često u pokretu, sa dugim koracima koji su kod najmlađih posetilaca izazivali iskreno ushićenje. Posebno su ga pamtila deca, koja su sa mešavinom neverice i oduševljenja pokušavala da procene njegovu visinu. Njegovo prisustvo dodatno je učvrstilo status žirafa kao jedne od najvećih atrakcija vrta, a njegova smrt, 13. januara 2015. godine, doživljena je kao gubitak jednog od najprepoznatljivijih stanovnika Palića.

– Zoo vrt potom nastavlja saradnju sa evropskim partnerima, pa na Palić stiže mlađi mužjak, rođen 9. marta 2012. godine u Gelzenkirhenu, u Nemačkoj, kao deo međunarodnog programa razmnožavanja ugroženih žirafa. Njegov boravak bio je važan ne samo kao nastavak tradicije držanja ove vrste, već i kao potvrda aktivnog učešća palićkog zoološkog vrta u savremenim evropskim programima očuvanja biodiverziteta. Boravio je na Paliću nekoliko godina, sve do februara 2019. godine, ostavljajući iza sebe generacije mališana čije porodične fotografije i danas čuvaju njegovu visoku figuru u pozadini. Poslednji zabeleženi mužjak u kolekciji bio je „GIR003“, rođen 26. oktobra 2012. godine u zoološkom vrtu Lešna, u Poljskoj. Prema sećanjima zaposlenih bio je posebno živahnog temperamenta, izrazito radoznao i često sklon tome da priđe delu ispusta gde su se okupljali posetioci. Uginuo je 2. avgusta 2020. godine, čime je za sada završeno jedno važno poglavlje istorije palićkog zoološkog vrta – ističe Anđelija Stokin.

Iako su godine prolazile, žirafe su ostale među najvoljenijim stanovnicima Zoološkog vrta Palić. Njihova pojava donosila je dašak Afrike na obalu Palićkog jezera. Deca su ih fascinirano posmatrala pokušavajući da procene koliko su zapravo visoke, dok su odrasli upravo pored njihovog ispusta stvarali uspomene i porodične fotografije.

Tokom poslednjih decenija populacija divljih žirafa smanjena je za gotovo 30 odsto, a danas ih je u prirodi ostalo manje od 117.000. Gubitak staništa, širenje ljudskih naselja, krivolov i fragmentacija prostora predstavljaju tihu pretnju koju prirodnjaci nazivaju „tihim izumiranjem“. Pitanje očuvanja žirafa danas daleko prevazilazi puku biološku statistiku, ekološke tabele i hladne procene o brojnosti populacija, jer se u njemu, možda jasnije nego u sudbini mnogih drugih vrsta, ogleda jedno mnogo dublje i suštinskije pitanje – kakav odnos čovek želi da uspostavi sa svetom koji mu je poveren?

Ako civilizacija, sa svim svojim znanjem, tehnološkim dostignućima i deklarativnom svešću o značaju prirode, nije u stanju da sačuva biće toliko veličanstveno, blago i gotovo univerzalno voljeno kao što je žirafa, onda se s pravom mora zapitati kakve šanse imaju hiljade manje vidljivih, tiših i ljudskom oku manje upečatljivih vrsta koje nestaju daleko od pažnje javnosti, gotovo nečujno, negde na marginama. Njihovo očuvanje podrazumeva mnogo više od puke zaštite pojedinačnih jedinki, ono zahteva obnovu čitavih staništa, ponovno povezivanje razuđenih migracionih koridora kroz koje populacije mogu da se susreću, razmnožavaju i opstaju, kao i stvaranje održivih modela zajedničkog života između lokalnih zajednica i divljine koja ih okružuje. Ipak, možda je najveća vrednost žirafe u onome čemu nas, gotovo neprimetno, uči svojim postojanjem.

Milionima godina prilagođavala se svetu ne pokušavajući da ga pokori, već pronalazeći sopstveni način da se u njemu uzdigne, da dosegne ono što drugima ostaje nedostupno i da, uprkos svojoj snazi, ostane oličenje mirnoće i nenametljive postojanosti. Sačuvati žirafe znači sačuvati mnogo više od jedne vrste. To znači sačuvati deo one drevne niti koja povezuje petroglife Sahare, faraonske dvorove, renesansne trgove, pariske avenije i savremene zoološke vrtove, sačuvati sećanje na vekove ljudskog divljenja pred nečim što priroda stvara samo onda kada sebi dopusti potpunu slobodu mašte.

Sve dok negde, pod afričkim nebom, iznad krošnji akacija ostaje vidljiva ta visoka, gotovo nestvarna silueta „nežnog šetača“, svet zadržava jedan od svojih najlepših podsetnika da prava čudesnost ne traži buku, već samo dovoljno pažljiv pogled da bude prepoznata.

foto:/Zoo vrt Palić