Dok domaće životinje i kućni ljubimci imaju svoje vlasnike, ljude koji su odgovorni za njihovu ishranu, zdravlje, sigurnost i svakodnevnu brigu, divlje životinje nemaju nikoga kome bi se vratile kada ih povreda, bolest, iscrpljenost ili čovekovo neodgovorno ponašanje izbace iz ravnoteže njihovog svakodnevnog života, pa u trenutku kada više ne mogu same da pronađu hranu, izbegnu opasnost ili nastave život u svom staništu, njihova sudbina često zavisi od toga da li će ih neko primetiti i znati kome da se obrati. Upravo na toj granici između prirode i ljudske pomoći nalazi se Prihvatilište za divlje životinje Zoološkog vrta Palić, koje je od svog osnivanja 2004. godine postalo jedno od najznačajnijih mesta u Srbiji za zbrinjavanje povređenih, iscrpljenih, napuštenih i zaplenjenih divljih životinja, dok je njegov intenzivniji razvoj tokom 2011. i 2012. godine označio početak perioda u kojem je njegova uloga postajala sve važnija u sistemu zaštite divljih vrsta.

– Prihvatilište je nastalo kao odgovor na potrebu za postojanjem stručne ustanove u kojoj bi divlje životinje pronađene u prirodi, oduzete od neodgovornih vlasnika ili zaplenjene u slučajevima nelegalne trgovine mogle da budu bezbedno smeštene, pregledane, lečene i rehabilitovane. Zoološki vrt Palić je vremenom razvio saradnju sa nadležnim institucijama i preuzeo važnu ulogu u sistemu zaštite divljih životinja u Republici Srbiji – objašnjava Anđelija Stokin, biolog i kustos Zoološkog vrta Palić.

Prema njenim rečima, od svog osnivanja do jula 2026. godine kroz Prihvatilište je prošlo više od 5.000 jedinki, koje su pripadale više od 300 različitih vrsta, a taj podatak istovremeno govori o obimu posla koji se obavlja iza prostora koji javnost najčešće doživljava samo kao deo Zoološkog vrta, ali i o raznovrsnosti problema sa kojima se stručni tim susreće, jer svaka životinja koja stigne na Palić zahteva procenu koja zavisi od njene vrste, zdravstvenog stanja, razloga zbog kojeg je pronađena i mogućnosti da se nakon oporavka vrati u prirodu.

Zoološki vrt Palić ima direktan ugovor sa Ministarstvom zaštite životne sredine za prihvat povređenih i zaplenjenih jedinki zaštićenih i strogo zaštićenih vrsta, dok saradnja sa državnim institucijama ima kontinuitet još od perioda kada je tadašnje Ministarstvo životne sredine, rudarstva i prostornog planiranja sarađivalo sa Zoo-vrtom na prihvatu životinja koje su bile predmet ilegalne trgovine, u skladu sa Zakonom o zaštiti prirode i Konvencijom o međunarodnoj trgovini ugroženim vrstama divlje faune i flore, poznatom kao CITES konvencija.

– Rad Prihvatilišta obuhvata prihvat povređenih, bolesnih, iscrpljenih ili napuštenih divljih životinja, prihvat mladunaca koji su ostali bez roditeljskog staranja, privremeni smeštaj životinja zaplenjenih u slučajevima nelegalnog držanja, krijumčarenja ili trgovine, veterinarski pregled, dijagnostiku i lečenje, svakodnevnu negu, pravilnu ishranu i oporavak životinja, rehabilitaciju i proveru sposobnosti životinje za samostalan život, kao i pripremu za vraćanje u prirodu i samo puštanje oporavljenih jedinki u odgovarajuća prirodna staništa – navodi Stokin.

Ipak, iza ovako precizno definisanih aktivnosti nalazi se mnogo složeniji proces, jer se životinja ne vraća u prirodu samo zato što je završeno njeno lečenje, već tek kada stručna procena pokaže da je ponovo sposobna da živi bez čovekove pomoći, što znači da mora biti procenjeno njeno zdravstveno stanje, fizička sposobnost, ponašanje, mogućnost pronalaženja hrane, izbegavanja opasnosti i opstanka u uslovima u kojima više neće imati zaštitu Prihvatilišta. Krajnji cilj rada sa autohtonim divljim životinjama jeste njihovo izlečenje, osposobljavanje i vraćanje u njihovo prirodno stanište. Životinje u Prihvatilište dolaze iz različitih delova Srbije, nekada ih donose građani koji su pronašli povređenu ili iscrpljenu jedinku, dok ih u drugim slučajevima upućuju nadležne stručne i državne institucije, a među ustanovama sa kojima postoji saradnja nalazi se i Pokrajinski zavod za zaštitu prirode, koji u Zoološki vrt Palić upućuje životinje za čije zbrinjavanje nema odgovarajuće uslove. Saradnja postoji i sa inspekcijskim organima, policijom, carinom, upravljačima zaštićenih područja i drugim nadležnim službama, posebno u slučajevima kada životinje budu zaplenjene na graničnim prelazima ili oduzete zbog nezakonitog držanja i trgovine, a njihov boravak u Prihvatilištu tada predstavlja privremeno stručno zbrinjavanje tokom postupka koji vode nadležni organi.

– Takve životinje nisu automatski vlasništvo Zoološkog vrta, već se Zoo vrt o njima stara za potrebe države. Kod zaplenjenih životinja postupanje može biti naročito zahtevno jer često nije poznato njihovo poreklo, prethodni način držanja, zdravstveni status ili dužina transporta. Pojedine jedinke stižu iscrpljene, povređene, neuhranjene ili smeštene u neodgovarajućim transportnim kutijama, pa njihovo zbrinjavanje zato može zahtevati karantin, detaljne preglede, laboratorijske analize, posebnu ishranu i dugotrajan veterinarski tretman – objašnjava sagovornica.

Najveći broj životinja koje se zbrinjavaju u Prihvatilištu čine ptice, među kojima su različite vrste ptica grabljivica, sove, rode, čaplje, ptice pevačice i druge autohtone vrste, uključujući i strogo zaštićene i ugrožene vrste, pa su tokom godina kroz ovaj prostor prolazili orlovi belorepani, beloglavi supovi, velike ušare, mišari, rode i brojne druge ptice. Razlozi zbog kojih dospevaju u Prihvatilište različiti su, ali među najčešćima su prelomi krila i drugih kostiju, sudari sa vozilima, objektima ili električnim vodovima, iscrpljenost, neuhranjenost, ispadanje mladunaca iz gnezda, trovanje, ranjavanje i druge povrede nastale u prirodi ili delovanjem čoveka, zbog čega njihov oporavak često nije moguće posmatrati isključivo kroz prizmu samog lečenja. Kod ptica koje treba vratiti u prirodu posebno je važno utvrditi da li mogu pravilno da lete, pa se nakon medicinskog dela oporavka pažnja usmerava i na njihovu kondiciju, koordinaciju i sposobnost leta, jer životinja koja fizički preživi povredu još uvek ne mora biti spremna da se suoči sa uslovima života u prirodi.

– Nakon prijema obavljaju se procena stanja životinje i potrebni veterinarski postupci. U zavisnosti od vrste i prirode problema, životinji se obezbeđuju lečenje, odgovarajuća ishrana, mir, smeštaj i vreme potrebno za oporavak. Kod ptica koje bi trebalo vratiti u prirodu posebno je važno utvrditi da li mogu pravilno da lete – kaže Stokin.

Tek kada se proceni da je životinja sposobna za samostalan život, određuju se mesto i vreme njenog puštanja, u saradnji sa stručnim institucijama i upravljačima odgovarajućih zaštićenih područja, pri čemu se vodi računa da se jedinka vrati na područje koje odgovara njenim prirodnim potrebama i rasprostranjenju. Jedan od primera takve saradnje dogodio se 8. maja prošle godine, kada su u saradnji sa Pokrajinskim zavodom za zaštitu prirode i JKP „Palić-Ludaš“, na području izuzetnih odlika „Kanjiški jaraši“, pušteni orao mišar, češljugar i crna roda, pri čemu je orao mišar u Prihvatilište stigao iscrpljen i povređen u februaru iste godine, dok je crna roda na oporavku bila još od 2022. godine. Posebno zanimljivu priču imaju rode koje su prošle rehabilitaciju u Prihvatilištu, jer su mnoge nakon oporavka puštene, ali su se kasnije neke od njih svojevoljno vratile u Zoološki vrt i nastavile da žive u njegovom okruženju, dok je jedan par napravio gnezdo upravo na samom Prihvatilištu, a druge se slobodno kreću po parku, travnjacima i pojedinim volijerama.

Pored ptica, Prihvatilište zbrinjava i gmizavce, među kojima su najčešće evropske barske i crvenouhe kornjače, povremeno i zmije poput belouški, kao i manje sisare, među kojima su ježevi, ali posebno mesto zauzimaju evropske barske kornjače, kojih je od otvaranja Prihvatilišta primljeno približno 150. Za njih je u krugu Zoološkog vrta napravljena prirodna močvarna površina u kojoj ove životinje nakon oporavka mogu da žive i prirodno se razmnožavaju, dok povezanost vodenih površina preko Tapšinog kanala sa Palićkim jezerom omogućava i njihov povratak u šire prirodno stanište.

Međutim, povratak u prirodu nije moguć za svaku životinju koja prođe kroz Prihvatilište, jer trajne posledice povreda, ozbiljno oštećena ili amputirana krila, trajno narušena pokretljivost ili druga stanja mogu onemogućiti samostalan život, pa bi puštanje takve jedinke u prirodu bilo suprotno osnovnom cilju njenog zbrinjavanja.

– Jedinke sa trajnim posledicama, kao što su ozbiljno oštećena ili amputirana krila, trajno narušena pokretljivost ili druga stanja koja im onemogućavaju samostalan život, ostaju pod stručnom brigom. Takve životinje mogu ostatak života provesti u Zoološkom vrtu, u uslovima prilagođenim njihovom zdravstvenom stanju i biološkim potrebama. Među njima se nalaze pojedine jedinke orlova belorepana, beloglavih supova, velikih ušara, mišara i drugih vrsta – navodi biolog i kustos Zoološkog vrta Palić.

Neke od tih jedinki, kada njihov zdravstveni i pravni status to dozvoljavaju, mogu biti smeštene u delu Zoološkog vrta dostupnom posetiocima, dok životinje koje se još nalaze u procesu lečenja, karantina ili pripreme za vraćanje u prirodu uglavnom nisu izložene, kako bi se smanjili stres i uznemiravanje, sprečilo navikavanje na prisustvo ljudi i istovremeno zaštitili zdravlje životinja i biosigurnost čitavog vrta.

Posebno mesto u radu Prihvatilišta zauzimaju životinje oduzete u slučajevima ilegalne trgovine, jer nelegalna trgovina divljim vrstama predstavlja ozbiljan međunarodni problem koji ugrožava prirodne populacije i opstanak brojnih vrsta.

– Zoološki vrt nije organ koji odlučuje o krivici, vlasništvu ili konačnom pravnom statusu zaplenjene životinje. Njegova uloga je njeno stručno i humano zbrinjavanje dok nadležni organi sprovode postupak – ističe Stokin.

Koliko je ova uloga bila značajna pokazuje i podatak objavljen 2012. godine, kada se u Prihvatilištu nalazilo oko 200 životinja, dok je samo tokom te godine bilo primljeno 375 jedinki sa graničnih prelaza širom Srbije, što pokazuje da problem ilegalne trgovine nije samo pitanje zakonskih procedura i kontrole granica, već i pitanje toga gde će završiti živa bića koja se nakon zaplene nađu bez odgovarajuće zaštite. Ipak, jedan od najvažnijih partnera Prihvatilišta nisu samo institucije, već građani, jer upravo oni često prvi pronađu povređenu životinju, ali njihova intervencija mora biti pažljiva, posebno kada je reč o mladuncima koji se u prirodi mogu naći izvan gnezda, a da pritom nisu napušteni.

– Građani imaju veoma važnu ulogu u spasavanju povređenih divljih životinja, ali nepravilna intervencija ponekad može da izazove više štete nego koristi. Naročito je važno da se svako pronađeno mladunče ne smatra automatski napuštenim. Kada građani pronađu ptića, najpre treba da provere da li je u neposrednoj opasnosti, da li se u blizini nalazi gnezdo ili drvo sa kojeg je mogao da ispadne i da li su roditelji prisutni. Roditelji često nastavljaju da hrane mladunče i kada se ono nalazi izvan gnezda. Nepotrebno odnošenje zdrave mlade životinje iz prirode otežava njeno odrastanje i kasniji povratak u divljinu – upozorava Stokin.

Kada je životinja vidljivo povređena, iscrpljena, napadnuta, zarobljena ili se nalazi na mestu na kojem joj preti neposredna opasnost, tada je potrebno kontaktirati Zoološki vrt Palić ili nadležnu stručnu instituciju, jer građani mogu dobiti precizno uputstvo o tome da li životinju treba pomerati, kako je privremeno zaštititi i na koji način je dopremiti u Prihvatilište.

– Divlje životinje ne treba samostalno lečiti, hraniti nasumično ili dugo držati u kućnim uslovima. Neodgovarajuća hrana, stres i preveliko vezivanje za čoveka mogu ozbiljno ugroziti životinju i onemogućiti njeno kasnije vraćanje u prirodu – kaže sagovornica.

Zbog toga značaj Prihvatilišta Zoološkog vrta Palić prevazilazi spasavanje pojedinačnih životinja, jer njegov rad istovremeno doprinosi očuvanju zaštićenih i strogo zaštićenih vrsta, suzbijanju posledica ilegalne trgovine, zaštiti biodiverziteta i povezivanju građana, stručnjaka i državnih institucija u sistemu koji ima smisla samo onda kada svako preuzme deo odgovornosti.

– Svaka životinja koja se nakon uspešnog lečenja vrati u prirodu predstavlja uspeh veterinarskog i biološkog tima, ali i svih ustanova i pojedinaca uključenih u njeno spasavanje. Za jedinke koje više nisu sposobne za samostalan život Prihvatilište obezbeđuje dugoročnu stručnu brigu i uslove prilagođene njihovim potrebama – navodi Stokin.

Upravo zbog toga Prihvatilište ima trostruku ulogu – spasilačku, zaštitarsku i edukativnu, jer ono zbrinjava životinje kojima je pomoć neposredno potrebna, učestvuje u očuvanju prirodnih populacija i istovremeno podseća ljude da zaštita divljine ne počinje tek onda kada se životinja nađe u nevolji, već mnogo ranije, u načinu na koji čovek posmatra prostor koji deli sa drugim vrstama.

Kada se sve uloge Prihvatilišta saberu, dolazimo do zaključka da čovek može pomoći divljoj životinji samo ako razume da pomoć nije isto što i prisvajanje. Najbolji mogući ishod nije da divlja životinja ostane uz njega, već da ponovo postane dovoljno sposobna da nastavi život u prirodi, bez čovekovog uticaja.

Zato je krajnji cilj rada Prihvatilišta, kako ističe Anđelija Stokin, jednostavan u svojoj suštini, iako je put do njega često dug, neizvestan i zahtevan. Za svaku autohtonu divlju životinju, kada joj zdravstveno stanje i okolnosti to dozvole, cilj je da ona bude izlečena, osposobljena i vraćena u svoje prirodno stanište, dok će za one koje više nikada ne mogu da žive samostalno ostati mesto na kojem će dobiti stručnu i dugoročnu brigu.

Iz tog razloga u Zoološkom vrtu Palić se ne čuva samo ono što je priroda izgubila, već se čuva i mogućnost da joj to bude vraćeno, a između povrede i slobode, između zaplene i novog života, između mladunca koji je prerano napustio gnezdo i ptice koja ponovo može da preleti sopstveni prostor, postoji jedan važan posao koji se ne vidi uvek spolja, ali bez kojeg bi mnoge od tih priča bile završene mnogo pre nego što su dobile priliku za drugačiji kraj.

„Priče iz Prihvatilišta“ biće seriju priča o životinjama koje su u Zoo vrtu Palić pronašle pomoć, o njihovim sudbinama, anegdotama u radu sa njima, povredama i oporavku, ali i o dugom i neizvesnom putu koji neke od njih vodi nazad u prirodu, dok druge, zbog posledica koje su ostale iza njih, zauvek ostaju pod brigom ljudi. Iza svake spašene životinje postoji priča, a iza svake priče ljudi koji su je pronašli, lečili i čekali pravi trenutak da je puste. Želja nam je da ove priče sačuvamo od zaborava i približimo ih čitaocima na način na koji se ne govori samo o životinji, već o njenom putu, njenoj borbi i mestu na kojem je taj put ponovo dobio smisao.

foto:/Zoološki vrt Palić