Gradski muzej Subotica za predmet meseca novembra predstavlja crni kloš šešir iz oko 1925. godine, modni detalj koji je obeležio jednu od najprepoznatljivijih promena u istoriji ženskog odevanja i postao simbol moderne žene dvadesetih godina prošlog veka.

Kloš šešir, čiji naziv potiče od francuske reči za zvono, osmislila je 1908. godine francuska modistkinja Karolin Rebuks (Caroline Reboux, 1837–1927). Svoj najveći procvat doživeo je između 1922. i 1933. godine, kada je jednostavnim oblikom, čistim linijama i funkcionalnošću zamenio dotadašnje raskošne modele šešira. Nosio se nisko na čelu, tako da je obod gotovo dodirivao obrve, a pogled ispod njega ostajao pomalo skriven.

Izrađivani su uglavnom od filca, svile, slame i sisala, dok su svečanije varijante ukrašavane čipkom, perlicama, vezom, perjem, trakama i broševima. Njegova popularnost uticala je i na ženske frizure: kako bi šešir što bolje pristajao uz glavu, mnoge žene odlučivale su se za kratku bob frizuru i zaglađenu kosu.

Primerak koji čuva Gradski muzej Subotica dospeo je u muzejsku zbirku otkupom od jedne subotičke porodice 2024. godine. Zahvaljujući etiketi sa unutrašnje strane, poznato je da je izrađen u Segedinu, u salonu ženskih šešira „Fazekaš Noverek”.

Šešir je napravljen kombinovanjem više crnih materijala i tekstura. Visoka, zaobljena kalota presvučena je glatkom, blago sjajnom tkaninom, sa vertikalnim plisiranim naborima na gornjem delu. Umereno širok obod postepeno se širi od zadnjeg prema prednjem delu, dok su pletene tekstilne trake, kojima su obrubljeni obod i kalota, dodatno naglasile geometrijsku kompoziciju. Poseban detalj predstavlja ovalni ukras na prednjem delu, oblikovan tako da podseća na kopču sa geometrijskim motivima.

Da kloš šeširi nisu bili samo prolazni modni trend, već i deo svakodnevice Subotičanki, potvrđuju fotografije iz tog vremena. Na jednoj od njih, nastaloj oko 1925/26. godine, ovaj model nosi i subotička grafičarka Klara Gereb, zabeležena na crtežu svog kolege Arpada G. Balaža.

Moda šešira imala je značajno mesto i u privrednom životu tadašnje Subotice. Grad je između dva svetska rata imao svoje proizvođače, majstore i trgovce, među kojima su bili Jožef Šild, Đerđ Vulkan, Braća Vitanović i Mavro Banjai, kao i fabrika šešira „General”, koju je vodio Deže Rot.

Posebno mesto u istoriji ove delatnosti zauzima Margita Rot, ćerka subotičkog industrijalca Armina Rota, vlasnika Tvornice šešira Armin Rot. Ona je 1926. godine pokrenula časopis „Jugoslovenski klobučar”, specijalizovani mesečnik posvećen klobučarskoj industriji, koji je izlazio na srpskom, mađarskom i nemačkom jeziku. Prvi brojevi štampani su u štampariji Červik, a kasnije u štampariji Kraus i Fišer. Urednici su bili Jene Aranji, a od decembra 1926. godine Lazar Stipić. Časopis je izlazio do jula 1927. godine. Zanimljiv deo muzejske priče predstavlja i lutka u obliku ženskog torza, namenjena izlaganju šešira u prodajnim izlozima, koja takođe potiče iz sredine dvadesetih godina prošlog veka i čuva se u fondu Umetničkog odeljenja Gradskog muzeja.

Crni kloš šešir, primerak časopisa „Jugoslovenski klobučar” i pomenuta lutka trenutno su deo izložbe „Modernizam u Subotici”, na kojoj posetioci mogu da upoznaju i jedan segment nekadašnjeg modnog i zanatskog života grada.

Kloš je ostao dominantan modni oblik sve do 1933. i 1934. godine, kada su ga postepeno zamenile asimetrične toke i širi modeli šešira sa obodom. Sa promenom mode menjale su se i ženske frizure, koje su ponovo postajale duže i lepršavije.

Tako je jedan crni šešir, nastao pre više od jednog veka, danas mnogo više od sačuvanog modnog predmeta – svedočanstvo o vremenu u kojem su se menjali izgled žene, gradska svakodnevica i modni identitet Subotice.

foto:/ Svetlana Kolović